+7 (39422) 3-21-81 nprt17@mail.ru

«Тыва Википедияже кирип моорла, өңнүк» — деп домакты номчуптарга-ла, кижиниң сонуургалы олче угланы бээр. Барып-барып төрээн тыва дылывыста мындыг чалалга бижикти интернетке номчууру солун болбас аргажок. 
Бөмбүрзекти ээремчик дузаа дег шыва алган октаргай четкизи хүнден хүнче улам-на сайзырап орар. Аңгы-аңгы омак чоннарның төрээн дылында интернет таварыштыр харылзажып, харын-даа кижи бүрүзү боттары фейсбук, контакт, твиттер, инстаграмм болгаш өске-даа социал четкилерде хууда арыннарлыг апарган магалыг үе-дир бо. Чижээ, мен фейсбукта хууда арынныг болгаш, ында арнын көрүп танышкан-даа, танышпаан-даа өңнүктерим хөй. Оларның аразында Али Күжүгеттиң хууда арнында тыва Википедия дугайында бижээнин улуг сонуур­гал-биле номчуур мен. Интернет четкизинге «Тыва Википедия» деп төлевилелди амыдыралга боттандырган программист, Тываның төлептиг оолдарының бирээзи Али Александрович Күжүгет ол. 
Али амгы үеде Москвада ажылдап турар. ТР-ниң Күрүне лицейин дооскаш-ла ол улаштыр Новосибирскиниң күрүне университединиң математика-механика факультединге өөренип кирген. Ол-ла университетке биче эртем ажылдакчызы атты база камгалап алган. Бичиизинден-не эртемге сундулуг болгаш ындыг боор, Али Күжүгет ол-ла угланыышкын-биле ажылдап чоруп каан. Үениң бурунгаар базымнарындан чыда калбайн, төрээн дылын сайзырадыр сорулга-биле Гонконг, Мексика дээш өске-даа чурттарга чедип, бодунуң билиг мергежилин бедидип ап келген. Ол амгы ажылының дугайында мынчаар таныштырды: 
– Интернет четкизинде кылып турар ажылым хөй. 2011 чылда «Чараш чугаа» деп бөлүктү «Вконтакте» социал четкиге тургустум, бо төлевилелдиң тус­кай сайтызын база кылган мен. Маңаа ха­маа­­рыштыр «Вконтактыга» муң ажыг медээлел­дер тыва дылга үнген. Ол үеде тыва таналдың «ө,ң,ү» деп үжүктерин көң­гүс ажыглавайн турган. Амгы үеде шупту хевирлерге тыва үжүктерни кылган бис. 
Бо ажылды кылып тургаш, «Андроид», «Айфон», «Макс», «Виндовс», «Линкус» программаларлыг компьютерлерге тыва таналды киирип, ону нептередир сорулганы салдым. «Виндовска» тыва танал арай эпчок ажыглаттынар болган. Ону эде кылырын сонуургалдыг улус дилеп эгелээн. Ынчалза-даа 2014 чылга чедир бо ажыл узай берген чүве. Чүге дизе операцияларның системалары аңгы-аңгы, бот-боттарындан хамаарышпас болган. Ону эдип алыры-биле өске омактыг чоннарның Комиде, Удмуртияда специалистер-биле сүмележип, шенелде ажылды чорудуп турдувус. «Андроид» программага таарыштыр тыва таналды удмурт эжим-биле кады кылдывыс. «Виндовска» тыва таналды финн-угор лабораторияның специалистери-биле кады тургускан мен. Ол специалистер финн-угор дылдарга хамаарыштыр дыка бедик билиглерлиг, тыва эртемденнерге оларның-биле дорт өңнүктежип алырын сүмелексээр-дир мен. 
«Тыва танал» төлевилелди ажыглаары эптиг. Тыва танал азы тыва клавиатураны компьютерге тыва дылга парлаарынга эптиг кылдыр кылган. Дараазында андроид болгаш айфоннарга тыва-орус, орус-тыва сөстүктерни тургузары-биле төлевилелдерни боттандырып эгелээн бис. Браузерниң дилеп тывар черинге «тыва сөстүк», «тыва словарь» дээш диледиптерге, ол программалар көстүп кээр. 
«Тыва кроссворд» деп капсырылганы база андроид, айфоннарга кылган мен. Ынаар база сонуургап кириңер. Бо кроссвордка тыва танал албан херек. Чижээ, «төп» деп сөстү «топ» дээрге орусчуй бээр. Шак мынчалдыр калмык чонга «Калмык кроссворд» деп капсырылганы тургузуп бердим. Ооң түңнелинде калмык болгаш федералдыг чергелиг медээлерге мээң ажылымны олар дораан чырыткан. Ол кезек ажылдар-биле кады «Ө,Ң,Ү» деп чиңгине тыва үжүктерлиг тыва дылдың демдээн тургузар дугайында төлевилелди ажылдап кылдым. Сорулгазы болза, тыва үжүктерни нептередип, тыва дылдың үнезин бедидери. Ынчалза-даа ам-даа чамдык улустуң бо үжүктерни ажыглавайн турары хомуданчыг. Шупту хевирлерге тыва таналды кылып каарга, төрээн дылын тоомчага албаска, хомуданчыг болбас аргажок. 
Айфоннарга, «Макс» программалыг компьютерге тыва таналды 2014 чылда ажылдап кылдым. Оон эгелээш-ле шупту хевирлерге тыва таналды ажыглап болур апарган. Оон ыңай бо-ла «Ө,Ң,Ү» деп үжүктерни Кызылда Национал музейниң чанында аныяктар шимчээшкининиң идепкейи-биле тургускан. Мындыг чергелиг демдектер тайылбыр чокка-ла бил­дингир, бо тыва үжүктерни ажыглап чо­руңар дээн уткалыг кыйгырыг-дыр. Ты­­ва дыл дириг турда, ону тураскаал деп адавас болза эки. Ындыг болбазын дээш, бо төлевилелди кылып турар мен. Ө,Ң,Ү үжүктерни ажыглап чорза, төрээн дылывыс аянныг, күзенчиг, чоргаар дыңналыр. 
Ооң соонда «Тыва стикер» деп капсырылганы айфоннарга кылдым. Амгы үеде ону чеди муң ажыг кижи телефоннарында капсырылга кылдыр киирип алган, ажыг­лап турары өөрүнчүг. Ам чоокку үеде айфон, андроид телефоннарга «орус-тыва чугаа» деп капсырылганы ТР-ниң националдар херектериниң талазы-биле агентилелдиң чагыы-биле ажылдап кылдым. «Орус-тыва чугаа» тыва дылды өөренир күзелдиг өске омактыг чоннарга дуза капсырылга болур. Шак ынчалдыр төрээн дылын билбес тываларга база дендии ажыктыг. База бир сүмем, телефоннарыңарга плеймаркет азы эпстор капсырылгалардан база киирип алыңар. Бо капсырылгаларның онзагайы — тыва дылда фразалар шупту үннүг. 
Амгы үеде ажылдап турар улуг төле­вилелим — Тыва Википедия тыва-орус, англи, япон, моол очулдурукчу. Мону (www.tyvan.ru) сайттан көрүп болур. Бир сая ажыг фразалар, домактар, сөстер очулгаларны чыып турар бис. Очулгаларны өртектиг хүлээп алыр, бир очулга 2 рубль болур, эрткен чылын бир рубль турган. Деткикчилеп база болур. 2018 чылда Россияның аныяктар эвилелиниң болгаш Тыва Чазактың Даргазы Шолбан Кара-оолдуң грантызының акшазы эге чадага идиг болганы өөрүнчүг. Оон ыңай «Тыва мотиватор» сеткүүл акша-төгерик-биле дузаны көргүскен. Ам ол төлевилелди Тываның күрүне университединиң студентизи Шолбан Соян-биле кады сүмележип ажылдап кылып турар бис. Бо студентини ТКУ-нуң удуртулгазы деткиир болза деп «Шын» солунну дамчыштыр дилеп олур мен. 
Оон ыңай амгы ажылымның бир угланыышкыны – тыва дылды «Гугл», «Яндекс» очулдурукчуларже киир немээри. Мону ажылдап кылыптар болзумза, кандыг-даа дылдан тыва дылче чүнү-даа очулдуруптар апаар бис. «Алиса», «Сири» деп үн-биле очулдурар виртуалдыг роботтар бо ажылды дооскан соонда тывалап чугаалап эгелээр. Тыва очулдурукчу төлевилелче шуптуңарны деткикчи кылдыр азы очулдурукчулап киржиринче чалап тур мен. Айос платформага криптовалюталар-биле садыглажыр капсырылганы база ажылдап кылып тур мен. Амдыызында белеткел чадазында, ол ажылды доозупкаш, көргүзер бис. 
Бо төлевилелге дуза кадар дээр болза, баштай тыва Википедияга киржир. Аңаа киржири орус Википедияга бодаарга, көңгүс белен. Чижээ, А 4 саазынынга бир сөстү, домакты бижип алыр азы орус Википедиядан хоолгалааш салып ап болур. База бир аргазы, ө,ң,ү деп үжүктерни албан бижиир. Чижээ, алдарлыг кижиниң намдарын бижээн болза, тыва Википедияже киирип болур. База «Шын» солуннуң сайтынче шөлүлгелерни салыры албан. Массалыг медээлер чепсектери тыва Википедияга материал бижиирде, дыка эки даяныр үндезин болур. Оон ыңай очулдурукчуга база киржип болур силер, четкиде «тыва дыл арнынче кирип, сонуургаңар» — дээш, интернетте чогаадып турар төлевилелдерин «Шын» солуннуң номчукчуларынга мынчаар таныштырып бижээн. 
Али тыва дылче очулгаларны база кылып келген. Интернеттиң дугайында төрээн дылынче ол мынчаар очулдуруп каан, Тимоти Джон Бернерс-Ли деп британ эртемден URI, URL, HTTP, HTML база делегей четкизи деп улуг ажылды Роберт Кайо-биле кады чогааткан. Делегей четкизиниң Консорциумунуң амгы баштыңы база Семантиктиг четки концепциязының болгаш оон-даа өске янзы-бүрү медээлел техноло­гияларының чогаадылгаларының автору. 
Тимоти Джоннуң ада-иези Конуэй Бернерс-Ли биле Мэри Ли Вудс (англ.) олар кайызы-даа математиктер, «Марк I» деп бир дугаар компьютерлерниң бирээ­зин чогаадып турганнар… дээш-ле Али тыва дылче таныштырган. База оон-даа өске очулгаларны программистиң интернетте хууда арыннарындан сонуургап номчуп болур. 
Тыва Википедия деп чогум чүл ол деп айтырыгга Али мооң дугайында кончуг тодаргайы-биле харыылап каан. Тыва Википедия дээрге, Википедия деп делегей чергелиг интернет-энциклопедияның бир кезээ-дир. Тыва Википедия болза тыва дыл кырында үндезилеттинген эң баштайгы энциклопедия болур. Ол хос­туг болгаш ажык, чүл дээрге күзелдиг кижи бүрүзү бүрүткетпейн-даа эдип, не­меп, бижип болур. Оон аңгыда Тыва Википедия төрээн дылывыстың интернет четкизинге нептерээринге өмек-дөмек болуп турар. Тыва дылдың сайзыраарынга, четкиге делгереңгей болурунга, эртем-билиг талазынга хөгжүүрүнге, ажыглалче хөйү-биле киреринге база тыва дылдыг ниитилелдиң дем каттыжарынга, сайзыраңгай болурунга Тыва Википедияның салдары дыка улуг. 
Бир эвес тыва дыл читпезин, ам-даа улам хөгжүп-сайзыразын, нептерезин деп бодаар болзуңарза, Тыва Википедияның сайзыраарынга дузала, өңнүк! Энцик­лопедияны бижиирде, эртем-билиглиг болуру албан эвес, ону школачы-даа, сургуул-даа, ажыл чок-даа, эртемден-даа кижи бижип болур. Тыва дылды долузу-биле билири база албан эвес. Чүге дизе тыва Википедия ажык болгаш хостуг, ону күзелдиг кижи бүрүзү эки туразы-биле бижиир. Ынчангаш, эргим өңнүктер, тыва Википедияга бичии-даа болза үлүүңер киириңер. Бир эвес Википедияны ам-даа чедир билбес азы бир дугаар кирип турар болзуңарза, орус Википедияже киргеш, канчаар ажылдап, бижип эгелээриниң, база ону канчаар ажыглап болурунуң дугайында «Справкадан» номчуп ап болур. Оон ыңай «Викиге» канчаар ажылдаарының дугайында «ВикиНомдан» номчуп алыры дыка ажыктыг. Хүндүткел-биле, Тыва Википедияның авторлары. «Вконтактыда» Тыва Википедияның бөлүү: vk.com/tyvawiki дээш таныштырып, тайылбырлап каан. 
Шынап-ла, тыва дылда бижээн дыка солун чогаалдарны, медээлерни, ажыктыг сүмелерни Тыва Википедиядан тып ап болур, ынаар сонуургап кирерин сүме­лээр-дир мен. Тыва Википедияже тыва танал, сөстүк, шын бижилге (хынакчы модуль), үн харылзаазы (үн-биле удуртулга), очулга (дылдар аразында) хамааржып турар. Мынчаар ажыткаш кирерге-ле, Чаан мөге Сайын-Белек Түлүштүң чуруу-даа көстүп кээр, ооң адаан­да тыва хүреш дугайында бижээни база солун чорду. Ооң кыдыгларында дыка ажыктыг медээлерни, чуруктарны киир салып каан. Тываның Улустуң чогаал­чызы Николай Кууларның очулдурганы «Мээң оглум Далай-Лама» деп номун база Тыва Википедияже кииргени онзагай. Өске-даа солун чогаалдарны «Тывавикиден» номчуп алыр аргавыс бар чорду. 
Даштыкы чурттан келген студентилер орус-тыва сөстүк дамчыштыр дылдарны өөренип ап турарын интернетте бижип турар. Тыва-моол, тыва-япон сөстүктерлиг «Викигид» орук айтыкчызын база чогаат­каны солун. Эрткен айда айфоннарга тыва таналды чаартканын база Али хууда арнында бижээн.
Делегей деңнелдиг интернет-энци­клопедияның бир кезээ — Тыва Википедияны чогаадып тургускан автор езулуг-ла эр хей-дир. Регионнарга тааржыр эң эки төлевилел-дир деп Россияның программистери мындыг үнелелди берип турарлар. Калмык чон база-ла тыва оолдуң чогааткан ажылын аажок үнелээн. Интернет четкизинде дораан-на мынчаар бижип каан, «Тувинец создал приложение для смартфонов «Кроссворды на калмыцком» деп «Калмыкия» медээлер агентилели өөрүп медээлээни чоргааранчыг. Интернеттиң «хааны» чаңгыс чер-чурттуувус Алиге чогаадыкчы чедиишкиннерни күзеп, чаа-чаа төлевилелдерни манап артывыс. 

Ася ТҮЛҮШ. 

Чуруктарны интернет 
четкизинден алган. 

пн, 18/02/2019 — 15:02 шакта үндүрген 
http://shyn.ru/?q=тыва_%